آسیب شناسی عدم کامیابی در تولید علم دینی

آسیب شناسی عدم کامیابی در تولید علم دینی

چرا بعد از 42 سال از انقلاب اسلامی همچنان در علم دینی وضعیت رضایت بخشی نداریم؟اين سوال را اگر نتوان درست و صحيح پاسخ داد، ناگزير ذهن را به لبة پرتگاهي از نوميدي و يأس مي‌برد که شايد اساساً علم ديني وجود ندارد و ما اشتباه کرديم که انقلاب کرديم و حکومتی مبتنی بر قوانين و ساختارهاي اسلامي را مطالبه کرديم. گمان ما براي توان اسلام در ادارة حکومت و پاسخ نيازهاي دنيا و آخرت چندان صحيح نبوده است. اما مروري بر تاريخ ارتباط دروني دو نهاد حوزه و دانشگاه، به ما کمک مي‌کند تا با آسيب‌شناسي گذشته، هم علت ناکامي ها را بشناسيم و نااميد نشويم و هم از گذشته درس گرفته و در مسير صحيح پيش برويم.1. جريان علم ديني در کشور ما، از ساده لوحي و سهل‌انديشي رنج ميبرد. گويي يک نظريه جديد يا مقاله نو مي‌دهيم که هيچ دشمن و حريف غرض‌ورزي ندارد. لذا مسئلة علم ديني، بي‌دفاع مانده است و علم ديني نبايد همچون بحث در باب دوگانه‌هاي غيرارزشي در علم سکولار باشد. در نوع انتخاب اين دوگانه‌هاست که تکليف دنيا و آخرت دانشمند تعيين ميشود و متاسفانه اکثر انديشمندان اين حوزه، نگاهي تهاجمي يا مقاومت‌محور ندارند، بلکه علم ديني را به عنوان گونه‌اي از نظريات، مي‌خواهند در دانشگاه طرح کنند و بدون آنکه در تقابل با انديشه‌هاي ماديّين قرار گيرد، آن را حفظ کنند. اين رفتار، علمي ايزوله و دور از عرصة آزمون و ناتوان از دفاع ايجاد مي‌کند که هيچ دردي را دوا نخواهد کرد. براي مثال، عملکرد امام را مرور کنيد؛ نظريه ولايت فقيه، حرف جديدي در انديشه شيعه نبوده و نيست؛ ابتکار امام راحل آن بود که مسئلة ولايت فقيه را از بحث محدود فقهي، تبديل به يک بحث کلامي کرد و در عرصة عمومي، اجتماع شاگرداني را براي تبليغ اين اعتقاد راهگشا، تربيت کرد. او با بالابردن فهم مردم نسبت به اين راهبرد اجتماعي سياسي شيعه در عصر غيبت، دست فقيه مبارز را براي انقلاب و تشکيل حکومت باز کرد. مادامي که امام قصد اثبات فقهي امکان ولايت فقيه و حکومت اسلامي را داشت، راه به جايي نمي‌برد، چه اين که ادلة عقلي و حکمي ولايت فقيه به فرمودة حضرت امام محکم‌تر بود و ما را از ادلة فقهي نيز بي‌نياز مي‌کرد. اين رفتار امام دقيقاً تلاش براي ساختن يک روحية دفاعي از اين امر بود که شيعه در عرصة اعتقادات، چنين رفتاري از خود بروز مي‌دهد.2. تشکيلاتي کار نمي‌کنيم چون به تربيت سرباز براي اين جبهه توجه نداريم.اگر پذيرفتيم که علم ديني نهالي است که در ميانة ميدان جنگ تاريخي‌- تمدني اسلام و کفر در حال توليد شدن است، نياز مبرم به نيروي انساني پاي کار، عقبه‌‌ي مستحکم فکري- فرهنگي، نهادهاي قانون‌گذار تسهيل‌گر، ابزار رسانه و در يک کلام تشکيلاتي منجسم براي پيروزي در نبرد نرم‌افزاري نياز دارد. امروزه چه کساني و با چه رسانه‌اي از جبهه‌ي خودي دفاع مي‌کنند؟ حجم ريزش دانشجويان مذهبي از ورود به دانشگاه و گذراندن پيچ و خم آموزش عالي تا رسيدن به دکتري چقدر است؟ لازم نيست همه دانشگاه را مسلمان کنيم؛ با يک حساب سرانگشتي از بچه‌هاي مذهبي ورودي چند درصد همچنان با اعتقاد صحيح نسبت به مباني اسلام به مقاطع بالاتر مي‌رسند؟ اگر نظريه‌اي در علم ديني توليد شود و بخواهد اجرا شود چقدر نسبت به آن هجمه ايجاد مي‌شود؟ آيا تشکيلاتي براي هجمه بر نقاط ضعف و ناکارآمدي نظريات رقيب وجود دارد؟در اين ميان جز دورة طرح ولايت که مبتني بر فلسفه به عنوان غير قابل خدشه ترين راه معرفتي براي تقابل با دشمنان دين و بر محور نقد آراء جبهه مقابل است و دورة اسلام ناب، چه طراحي ديگري براي دفاع از نيروي انساني انقلاب در اين عرصه طراحي شده است؟ کتب علما و بيانات رهبران انقلاب بسيار مفيد هستند؛ لکن طراحي کارآمد و جامعي، خارج از تلاش‌هاي فردي براي ايجاد جريان اجتماعي را کجا مي‌توان ديد؟3. علم ديني رهبر يا رهبراني مي‌خواهد. راهبري علم ديني با چه کسي است؟ چطور براي جنگ سخت معتقديم بدون راهبري واحد نميتوان پيروز شد اما در جنگ فکري راهبري واحد را نمي پذيريم. اگر ما تحت سنگين‌ترين دشمني‌ها در عصر غلبه تمدن غرب قرار داريم، بايد اين را بپذيريم. امامين انقلاب همواره دغدغه‌ي توليد علم ديني داشته‌اند اما اين دغدغه را چگونه پيش برده‌اند؟ چقدر در راهبري اين جنگ به آن‌ها رجوع شده است و اگر فرماندهي براي جنگ علمي معرفي شده چقدر از آن تبعيت شده است؟ پيش از انقلاب اسلامي در بحث‌هاي بين اصحاب امام، تقسيم کاري بين اصحاب وجود داشته است. در بين ياران امام دو شخصيت برجسته به طور ويژه‌تري با آراء و انديشه‌هاي غربي در علوم مختلف آشنا بودند و مأموريت راهبري ايدئولوژيک نهضت را بر عهده داشته‎اند. علامه مطهري و علامه مصباح دو عنصر مطمئن و مورد تأکيد پيوسته‌ي امامين انقلاب بوده‌اند و بارها مورد تأييد رهبري قرار گرفته‌اند. اين دو عالم مجاهد در اوج جنگ، با بودجه‌ي امام از وجوهات، به توليد کتب علمي در رشته‌هاي مختلف انقلاب فرهنگي مشغول شده و دفتر همکاري حوزه و دانشگاه را تاسيس کردند. در مقام دفاع در برابر موج غربزدگي جوانان مذهبي، طرح ولايت را به دستور رهبر انقلاب راه اندازي کرده و در سخنراني سال 97 خود با موضوع وحدت حوزه و دانشگاه تأکيد کردند هيچ راهي را براي وحدت حوزه و دانشگاه بهتر از طرح ولايت نمي‎شناسند. لکن آيا به اين سخنان آنطور که بايسته است، توجه شده است؟4. علم ديني‎مان هم غيراجتماعي است. چون هم آسان‎تر است و هم ضمانت اجرا و انتفاع مادي احتمالي آن بيشتر است. همچنين اين حوزه از علم ديني بسيار امن بوده و مادامي که به جريانات فرهنگي و اقتصادي و سياسي دشمنان دين کاري نداشته باشد مورد حمايت و تأييد آنان نيز هست. اساسا علم اگر ديني و اجتماعي باشد يقينا دشمناني را به جدال مي‌طلبد و مرد ميدان جدال بودن و دوري از عافيت طلبي نيز بسيار دشوار است.5. اهل علم اغلب سياست را جدي نگرفته اند و به تکاليف سياسي خود عمل نميکنند.اما با اين وجود همان قدر هم که علم ديني اجتماعي قابل دفاع توليد شده است و نيروهاي معتقد براي اجراي آن هم هست، به عرصه عمل نرسيده است و مي‌دانيم تا نظريه در عرصه عمل تجربه نشود چندان قابل بسط و توسعه نيست. حکومت عرصه آزمايش نظريات در علوم انساني جامعه‌محور است؛ لکن به دليل ضعف در تشکيلات سياسي انقلاب اسلامي است که جايگاه‌هاي تصميم‌گير را براي تجربه‌ي اين نظريات و رشد آن در اختيار نداشته‌ايم و در عرصه‌ي حکمراني اغلب غرب‌گرايان در قواي قانون‌گذار و مجري در رأس امور بوده‌اند. افرادي که يا به دليل منفعت، سستي و يا عدم اعتقاد به علوم ديني، تلاشي براي عملياتي کردن آن نداشته‌اند.در مجموع بايد گفت با توجه به نظاير تاريخي در غرب فرصت 40 سال براي توليد علم، زمان بسيار کمي است درحالي که مشکلات و موانع راه نيز کم نبوده‌اند؛ فلذا زود است از توليد علم ديني نااميد شويم. لازم است بدانيم جبهه‌ي علم ديني نه به نوادر نابغه، که به جبهه‌اي معتقد، متشکل، با فهمي عميق از اسلام اجتماعي، آماده براي صرف هزينه‌هاي اجتماعي تحت راهبري فرماندهان جبهه فرهنگي، و مسلح به سلاح استدلال و فلسفه نياز دارد تا بتوان اين خط را هم در عرصه‌ي فرهنگ علمي و هم در بسترسازي سياسي براي تحقق اين علوم پيش برد./ علی افشاری مهر، کارشناسی ارشد روانشناسی شناختی

منبع

Author: admin

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *